Khi lớp học bước ra khỏi phòng học: Đổi mới sáng tạo từ bài toán thật của doanh nghiệp

Bắt đầu từ một bài toán có thật

Một môn học về đổi mới sáng tạo sẽ khó thuyết phục người học nếu chính nó vẫn được dạy theo lối cũ, khi giảng viên đứng trên bục trình chiếu còn sinh viên ngồi dưới ghi chép rồi cuối kỳ làm một bài thi lý thuyết. Xuất phát từ suy nghĩ đó, khi thiết kế lại học phần Innovation cho lớp K62 Kinh doanh số, chúng tôi chọn cách để sinh viên đi qua đúng con đường mà những người làm đổi mới ngoài doanh nghiệp vẫn đi, từ việc lắng nghe người dùng, thu thập dữ liệu, thử nghiệm ý tưởng cho đến việc thuyết phục người ra quyết định bỏ tiền đầu tư.

Để làm được điều đó, cả lớp không làm những dự án khởi nghiệp giả định mà cùng bước vào một tình huống kinh doanh có thật: phát triển một chuỗi trạm dừng nghỉ trên đường cao tốc, một dự án đang trong giai đoạn tiền triển khai. Từ tình huống chung này, giảng viên xây dựng tám bài toán dưới dạng câu hỏi "Làm thế nào để…", trải từ an toàn và phục hồi thể lực cho tài xế đường dài, đặc sản vùng miền, trải nghiệm cho gia đình có trẻ nhỏ, năng lượng xanh, dịch vụ cho xe tải, ứng dụng dữ liệu số cho đến sinh kế của cộng đồng quanh trạm. Các bài toán không bắt buộc phải gắn với công nghệ số, bởi đổi mới có thể nằm ở một dịch vụ, một quy trình hay một mô hình kinh doanh mới. Bảy nhóm sinh viên tự chọn bài toán của mình, có những bài toán được hai nhóm cùng giải theo hai hướng khác nhau, giống hệt cách một chủ đầu tư ngoài đời vẫn phải cân nhắc giữa nhiều phương án.

  
Khi đã có một bài toán thật trong tay, mọi kiến thức của học phần đều có chỗ để áp dụng ngay, từ tư duy thiết kế, nghiên cứu thị trường, mô hình kinh doanh Canvas cho tới mô hình doanh thu, phân tích hòa vốn và kỹ năng thuyết minh đề xuất. Sinh viên đọc tài liệu trước ở nhà theo mô hình lớp học đảo ngược (flipped class), để thời gian trên lớp dành phần lớn cho làm việc nhóm, phỏng vấn người dùng, dựng mô hình thử nghiệm bằng giấy và bìa rồi sửa đi sửa lại sau mỗi lần thử, và sản phẩm của buổi trước luôn trở thành chất liệu cho buổi sau.

Nghe người trong nghề kể chuyện nghề

Nghiên cứu thị trường là phần được đầu tư sâu nhất của học phần, và cũng là phần đưa lớp học đến gần doanh nghiệp nhất. Một buổi học được dành trọn với diễn giả khách mời - anh Phạm Mạnh Hùng, Phó phòng Trải nghiệm khách hàng, Công ty Dịch vụ khách hàng Viettel (VCX), với chủ đề “From assumption to insight: market research thực tế trong phát triển sản phẩm số”. Từ chính công việc hằng ngày tại doanh nghiệp, anh chia sẻ cách một đội phát triển sản phẩm đi từ những giả định ban đầu đến những hiểu biết đủ chắc chắn để ra quyết định, cách một dự án nghiên cứu được thiết kế và triển khai khi nguồn lực có hạn, cũng như những sai lầm người mới vào nghề hay mắc phải. Giáo trình khó chuyển tải trọn vẹn những bài học như vậy, và đây cũng là bước chuẩn bị cần thiết để chỉ ít ngày sau, sinh viên tự mình bước ra hiện trường.



Một buổi sáng làm nhà nghiên cứu ở trạm dừng nghỉ

Sáng ngày 16/9/2026, 47 sinh viên cùng giảng viên của VJCBI có mặt tại một trạm dừng nghỉ đang vận hành trên cao tốc Hà Nội - Hải Phòng. Sau phần chia sẻ của ban lãnh đạo trạm về mô hình vận hành và một vòng tham quan toàn bộ khu dịch vụ, các nhóm bắt tay vào làm việc thực địa, có sự đồng hành của một chuyên gia về mùi hương, người đã giúp sinh viên chú ý tới một chiều cảm nhận của khách hàng mà các em ít khi nghĩ đến khi nói về trải nghiệm dịch vụ.

Chuyến đi này không phải là một buổi tham quan doanh nghiệp theo nghĩa thông thường. Trước đó, cả lớp đã cùng thiết kế một kế hoạch nghiên cứu thống nhất, trong đó mỗi nhóm vừa đếm lượt xe ra vào và bấm giờ thời gian dừng của từng xe, vừa quan sát hàng chờ và điểm đầu tiên khách tìm đến khi bước vào trạm, vừa thực hiện những cuộc phỏng vấn nhanh chừng chín mươi giây với khách theo một bộ câu hỏi chung để dữ liệu của bảy nhóm có thể gộp lại với nhau. Trong bảng hỏi có cả một câu hỏi về mức sẵn lòng chi trả được chia ngẫu nhiên theo ba mức giá khác nhau, một kỹ thuật vẫn được dùng trong nghiên cứu định giá. Để không làm ảnh hưởng tới hoạt động kinh doanh của trạm, chỉ một số ít sinh viên tiếp cận khách cùng lúc, số còn lại quan sát, đo đếm và kiểm kê hạ tầng, các vai được luân phiên theo những khung giờ cố định. Sinh viên cũng được nhắc kỹ về ranh giới đạo đức trong nghiên cứu, rằng quan sát hành vi ở không gian công cộng là chính đáng, còn tìm cách suy đoán doanh thu của doanh nghiệp từ quầy thu ngân thì không.

   

Kết thúc buổi sáng, lớp có trong tay khoảng 150 phiếu phỏng vấn cùng nhiều giờ dữ liệu quan sát, và từ đó rút ra những phát hiện mà không giáo trình nào có sẵn. Chẳng hạn, nhà vệ sinh là nơi đầu tiên hơn một nửa số khách tìm đến khi vào trạm, trong khi thời gian dừng trung vị của một xe chỉ vào khoảng 12,5 phút, nghĩa là mọi ý tưởng muốn tạo thêm giá trị cho khách đều phải vừa vặn trong một quãng thời gian rất ngắn. Những con số như vậy về sau trở thành nền móng cho nhiều đề xuất cuối kỳ. Toàn bộ dữ liệu của lớp cũng được tổng hợp thành một báo cáo nghiên cứu thị trường gửi lại trạm như một lời cảm ơn, để chuyến đi mang lại giá trị cho cả nhà trường lẫn doanh nghiệp đã mở cửa đón sinh viên.

Pitch Day: khi giám khảo là chính chủ đầu tư

Bài thi cuối kỳ của học phần không diễn ra trong phòng thi mà tại buổi Pitch Day ngày 15/10/2026, nơi bảy nhóm lần lượt trình bày đề xuất trước đại diện chủ đầu tư chuỗi trạm dừng nghỉ, người trực tiếp đặt câu hỏi phản biện và chấm điểm. Đây là một bài pitch dành cho khách hàng chứ không phải bài gọi vốn mạo hiểm quen thuộc, vì vậy điều người nghe quan tâm không phải là định giá công ty mà là nhóm sinh viên có thật sự hiểu vấn đề của trạm hay không, giải pháp có làm được trên thực tế không, cần bao nhiêu thời gian, bao nhiêu tiền và chủ đầu tư sẽ nhận lại được gì.

    

Để trả lời những câu hỏi đó, mỗi nhóm phải nộp kèm một bản kế hoạch kinh doanh hoàn chỉnh với mô hình doanh thu, phân tích điểm hòa vốn, kịch bản thận trọng khi sản lượng chỉ đạt một nửa kế hoạch và lộ trình thí điểm 90 ngày, sau khi đã có một buổi pitch thử mười ngày trước đó để nhận góp ý và chỉnh sửa. Chủ đầu tư cũng trao tặng giải thưởng tổng trị giá 20 triệu đồng tiền mặt cho các nhóm xuất sắc. Bảy đề xuất trải rộng từ bãi đỗ xe thông minh, không gian quà đặc sản địa phương, khu trải nghiệm cho gia đình, không gian văn hóa, mô hình sinh kế cho cộng đồng cho đến ứng dụng dữ liệu số phục vụ khách hàng, và điểm chung của tất cả là đều được xây dựng từ dữ liệu thu được ở hiện trường.

  

Trạm An Nhiên và lời mời bước tiếp

Giải nhất thuộc về dự án Trạm An Nhiên với khẩu hiệu "Cả nhà thư thái, vạn dặm an nhiên". Nhóm bắt đầu từ chính phát hiện ở thực địa rằng nhà vệ sinh là điểm chạm đầu tiên và lớn nhất của khách tại trạm dừng nghỉ, nhưng lại thường chỉ được xem như một hạng mục miễn phí bắt buộc phải có, và từ đó đặt câu hỏi ngược lại rằng nếu gần như mọi vị khách đều ghé qua đây thì vì sao không biến nơi này thành chỗ tạo ấn tượng và giữ chân khách, bắt đầu từ những gia đình có trẻ nhỏ. Giải pháp của nhóm kết hợp việc giảm những bất tiện quen thuộc bằng không gian sạch sẽ, thông thoáng, có bàn thay tã và chỗ để đồ cho mẹ và bé, với việc tạo cảm giác dễ chịu bằng màu sắc gần thiên nhiên, âm nhạc nhẹ và mùi hương thư giãn, rồi chuẩn bị cho khách bước tiếp hành trình bằng khu chỉnh trang cùng những sản phẩm thiết yếu và tinh dầu địa phương. Điều khiến phần trình bày thuyết phục không chỉ nằm ở ý tưởng, mà còn ở cách nhóm gắn một dịch vụ vốn miễn phí với một cơ chế tạo doanh thu cụ thể, đi kèm lộ trình thí điểm ba giai đoạn, phân tích vốn đầu tư và điểm hòa vốn, cùng việc đánh dấu rõ ràng những giả định còn cần được kiểm chứng.

Tuy vậy, kết quả đáng giá nhất của học phần không nằm ở bảng điểm hay giải thưởng. Sau buổi pitch, chủ đầu tư bày tỏ sự quan tâm đặc biệt tới các đề xuất của sinh viên và mong muốn mời một số nhóm tiếp tục đồng hành, cùng bắt tay triển khai thực tế các dự án ngay tại trạm dừng nghỉ của chuỗi. Với sinh viên, đây là lần đầu tiên một bản kế hoạch viết cho bài thi có cơ hội trở thành một dự án thật, còn với nhà trường, đó là minh chứng rõ ràng rằng khi khoảng cách giữa giảng đường và doanh nghiệp được thu hẹp, người học có thể đi xa hơn nhiều so với vai trò của người chỉ học về đổi mới.

Điều còn lại sau một học phần

Nhìn lại hơn hai tháng, điều mà học phần này muốn khẳng định là người học hiểu đổi mới sáng tạo sâu sắc nhất khi được tự tay làm đổi mới, với một bài toán có thật, những dữ liệu do chính mình thu thập và một người nghe thật sự có quyền quyết định. Những nhóm mạnh nhất trong lớp không phải là nhóm có ý tưởng lạ nhất, mà là nhóm biết rõ ý tưởng của mình đứng trên những bằng chứng nào và còn những giả định nào cần kiểm chứng, một thói quen trung thực mà người làm kinh doanh rất coi trọng. Hành trình ấy cũng chỉ trọn vẹn nhờ sự đồng hành của doanh nghiệp, từ chuyên gia đã dành thời gian chia sẻ với sinh viên, trạm dừng nghỉ đã mở cửa đón đoàn nghiên cứu, cho đến chủ đầu tư đã lắng nghe, phản biện và tin tưởng mời sinh viên bước tiếp.

Đó cũng là tinh thần mà Trường Kinh doanh và Sáng tạo Việt - Nhật (VJCBI), Trường Đại học Ngoại thương theo đuổi trong đào tạo: giúp người trẻ không chỉ hiểu kinh doanh, mà còn có năng lực nhìn ra vấn đề, thử nghiệm giải pháp và tạo ra giá trị thật cho doanh nghiệp và xã hội. Xin chúc mừng toàn thể sinh viên K62 ngành Kinh doanh số, và xin trân trọng cảm ơn các chuyên gia, doanh nghiệp và chủ đầu tư đã cùng VJCBI viết nên hành trình này.